Ի՞նչ է միգրենը
Միգրենը առաջնային նյարդաբանական հիվանդություն է, որն արտահայտվում է միակողմանի, զարկաձև, միջին կամ բարձր ինտենսիվության կրկնվող գլխացավերով, որոնք հաճախ ուղեկցվում են սրտխառնոցով, լուսավախությամբ և ձայնավախությամբ։
Եվրոպական նյարդաբանական ակադեմիայի (EAN) համաձայն՝ միգրենը հիվանդություն է՝ հստակ նեյրոբիոլոգիական մեխանիզմներով, այլ ոչ թե պարզապես «սթրեսի պատասխան» կամ «անառողջ կենսակերպի» հետևանք։ Այն կապված է կենտրոնական նյարդային համակարգի գերզգայունության, սենսորային ֆիլտրացիայի խանգարման և երեսեռականոթային համակարգի ակտիվացման հետ։
Միգրենի պատճառներ և պաթոգենեզըը
Միգրենը ունի գենետիկական և նեյրովասկուլյար բնույթ։ Հիմքում ընկած են՝
- Կեղևային տարածվող ընկճվածություն (Cortical Spreading Depression, CSD)՝ գլխուղեղի կեղևի դեպոլյարիզացիայի ալիք, առավել հաճախ՝ միգրենի աուրայով ձևի դեպքում
- Տրիգեմինովասկուլյար համակարգի ակտիվացում
- Նեյրոպեպտիդների արտազատում, մասնավորապես՝ CGRP (Calcitonin Gene-Related Peptide), որն առաջացնում է անոթների լայնացում, նեյրոգեն բորբոքում և ցավի ազդակների փոխանցում
Ռիսկի գործոններ և տրիգերներ՝
- Գենետիկ նախատրամադրվածություն
- Կանացի սեռ (3 անգամ ավելի հաճախ, քան տղամարդկանց մոտ)
- Դաշտանային ցիկլ, հորմոնալ տատանումներ
- Սթրես, քնի խանգարումներ
- Ալկոհոլի, կոֆեինի, նատրիումի գլուտամատի օգտագործում
- Սով, կտրուկ հոտեր, սենսորային գերծանրաբեռնվածություն
Միգրենի դասակարգումը և տեսակները
Ըստ գլխացավերի միջազգային դասակարգման՝ ICHD-3 (2020), միգրենը բաժանվում է՝
1. Միգրեն առանց աուրայի (մինչև 75% դեպքերում)
- Միակողմանի, զարկաձև գլխացավ, որը ուժեղանում է ֆիզիկական ակտիվության ժամանակ
- Տևողություն՝ 4–72 ժամ
- Ուղեկցվում է սրտխառնոցով, լուսավախությամբ և ձայնավախությամբ
2. Միգրեն աուրայով
- Աուրան առաջ է անցնում գլխացավին կամ զուգահեռ զարգանում
- Աուրայի նշաններ՝ տեսողական ֆենոմեններ (փայլեր, զիգզագներ), պարեսթեզիաներ, աֆազիա
- Տևողություն՝ 5–60 րոպե
3. Քրոնիկ միգրեն
- Գլխացավերի ≥15 օր մեկ ամսվա ընթացքում, որոնցից առնվազն 8-ը՝ միգրենին բնորոշ ախտանիշներով
- Տևողություն՝ ≥3 ամիս
Միգրենի ախտորոշումը
Ախտորոշումը հիմնականում կլինիկական է՝ հիմնված ICHD-3 չափանիշների վրա։ Գլխուղեղի ՄՌՏ-ն ցուցված է ոչ տիպիկ ընթացքի կամ երկրորդային գլխացավի կասկածի դեպքում։
Ախտորոշիչ չափանիշներ (ICHD-3)
• Առնվազն 5 նոպա, որոնք համապատասխանում են հետևյալ չափանիշներին՝
- Տևողություն՝ 4–72 ժամ
- Առնվազն 2-ը հետևյալից՝ միակողմանիություն, զարկաձև բնույթ, միջին/բարձր ինտենսիվություն, ուժեղացում շարժման ժամանակ
- Առնվազն 1 հետևյալից՝ սրտխառնոց/փսխում կամ լուսավախություն և ձայնավախություն
Ժամանակակից բուժում (EAN և NICE ուղեցույցներով)
1. Սուր նոպայի դադարեցում (թերապիա)
2. Միգրենի կանխարգելիչ թերապիա
Կանխարգելիչ բուժման ցուցումները՝
- ≥4 նոպա ամսական
- Կյանքի որակի նվազում
- Սուր թերապիայի անարդյունավետություն կամ կողմնակի ազդեցություններ
- Քրոնիկ միգրեն
Բոտուլինային տոքսին տիպ A (Botox®)
- Ցուցված է քրոնիկ միգրենի դեպքում (≥15 օր գլխացավ ամսական)
- Արդյունավետությունն ապացուցվել է PREEMPT հետազոտություններով
- Ներմուծվում է յուրաքանչյուր 12 շաբաթը մեկ
Ոչ դեղորայքային մեթոդներ
- Կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիա, բիոֆիդբեք մեթոդներ
- Տրիգերների նվազեցում՝ կանոնավոր քուն, սնուցում, սթրեսի նվազում
- Չափավոր ֆիզիկական ակտիվություն (ապացուցված է՝ նոպաների հաճախության նվազում)
- Ակուպունկտուրա (սահմանափակ արդյունավետություն, հնարավոր է որպես հավելյալ միջոց)
Երբ դիմել բժշկի
- Եթե գլխացավերը կրկնվում են ≥4 անգամ ամսական
- Եթե սովորական ցավազրկողները չեն օգնում
- Եթե առկա է արտահայտված սրտխառնոց, փսխում, լուսավախություն կամ ձայնավախություն
- Եթե գլխացավը խանգարում է կյանքի որակին և աշխատունակությանը
- Եթե գլխացավը հանկարծակի է սկսվել և «ամենաուժեղն է կյանքի ընթացքում» (բացառել սուբարախնոիդ արյունահոսություն)
Միգրենը նեյրոբիոլոգիական հիվանդություն է, որը պահանջում է համապարփակ մոտեցում և անհատականացված թերապիա։ Ժամանակակից բժշկությունը առաջարկում է արդյունավետ մոտեցումներ՝ սկսած տրիպտաններից և կանխարգելիչ դեղերից մինչև թիրախային բուժում մոնոկլոնալ հակամարմիններով։ Ճշգրիտ ախտորոշումը և վաղ փուլում սկսված բուժումը հնարավորություն են տալիս զգալիորեն նվազեցնել նոպաների հաճախությունն ու արտահայտվածությունը՝ բարելավելով պացիենտի կյանքի որակը։