Ի՞նչ է նեյրոպաթիան
Նեյրոպաթիան համախմբող տերմին է, որն օգտագործվում է պերիֆերիկ նյարդերի ախտահարման նշման համար։ Այն դրսևորվում է ցավերով, թմրածությամբ, ծակծկոցով, մկանային թուլությամբ և զգացողության խանգարումներով։
Ախտահարումը կարող է վերաբերել ինչպես մեկ նյարդի (մոնոնեյրոպաթիա), այնպես էլ բազմաթիվ նյարդերի (պոլինեյրոպաթիա), ներգրավելով զգացող, շարժողական, իսկ որոշ դեպքերում նաև վեգետատիվ նյարդաթելեր։
Նեյրոպաթիայի առաջացման պատճառներ և ռիսկի գործոնները
Նեյրոպաթիան ինքնուրույն հիվանդություն չէ, այլ համախտանիշ, որը կարող է առաջանալ տարբեր պաթոլոգիական վիճակների ընթացքում։
Հիմնական պատճառներ՝
• Շաքարային դիաբետ (շաքարային պոլինեյրոպաթիան աշխարհում ամենատարածված ձևն է)
• Ալկոհոլի չարաշահում
• B խմբի վիտամինների (հատկապես՝ B1, B6, B12) դեֆիցիտ
• Քրոնիկ երիկամային անբավարարություն
• Վարակներ (ՄԻԱՎ, հեպատիտներ, Լայմ հիվանդություն, հերպես)
• Օնկոլոգիական հիվանդություններ և պարանեոպլաստիկ համախտանիշներ
• Տոքսիկ ախտահարում (քիմիաթերապիա, ծանր մետաղներ)
• Ավտոիմուն հիվանդություններ (Գիյենի-Բարեի համախտանիշ, CIDP, համակարգային կարմիր գայլախտ, վասկուլիտներ)
• Ժառանգական ձևեր (Շառկո-Մարի-Տութ հիվանդություն)
Ռիսկի գործոններ՝
• Երկարատև ընթացքով շաքարային դիաբետ
• Ալկոհոլիզմ
• Չբալանսավորված սնուցում
• Երիկամային անբավարարություն
• Տարիք > 50
• Ավտոիմուն կամ օնկոլոգիական հիվանդությունների առկայություն
• Ժառանգականություն
Նեյրոպաթիայի դասակարգումը և տեսակները
Ըստ ներգրավված նյարդերի քանակի՝ նեյրոպաթիան կարող է լինել.
• Մոնոնեյրոպաթիա – մեկ նյարդի ախտահարում (օր.՝ դաստակային թունելի համախտանիշ)
• Բազմակի մոնոնեյրոպաթիաներ – մի քանի նյարդերի ասիմետրիկ ախտահարում
• Պոլինեյրոպաթիա – մի շարք նյարդերի սիմետրիկ դիֆուզ ախտահարում
Ըստ ֆունկցիոնալ տեսակի՝
• Զգացող (սենսորային) – գերակշռում են թմրածությունը, ծակծկոցը, ցավը
• Շարժողական (մոտորային) – մկանային թուլություն, ատրոֆիա
• Խառը – զգացող և շարժողական ախտանիշների համադրություն
• Վեգետատիվ – քրտնարտադրություն, օրթոստատիկ հիպոտենզիա, սրտի ռիթմի և ԱՄՀ/աղիքային ֆունկցիայի խանգարումներ
Ըստ ընթացքի՝
• Սուր (օրեր–շաբաթներ) — օրինակ՝ Գիյենի-Բարեի համախտանիշ
• Ենթասուր (շաբաթներ–ամիսներ)
• Քրոնիկ (>2 ամիս)
Նեյրոպաթիայի դրսևորման հիմնական ախտանիշները
Նեյրոպաթիայի ախտանիշները տարբեր են՝ կախված տեսակից և ախտահարման աստիճանից։
Զգայական ախտանիշներ՝
• Թմրածություն, ծակծկոց, այրող ցավ
• «Մրջյունների վազքի» զգացողություն
• Ցավ — հաճախ սրվում է գիշերը
• Թրթռանքի, ջերմության և ցավի զգացողության խանգարում
Շարժողական ախտանիշներ՝
• Թուլություն վերջույթներում
• Քայլքի և կոորդինացիայի խանգարումներ
• Մկանային ձգումներ, կծկումներ
• Մկանների ատրոֆիա
Վեգետատիվ ախտանիշներ՝
• Քրտնարտադրություն, չոր մաշկ
• Օրթոստատիկ հիպոտենզիա
• Սթամոքսի դանդաղ դատարկում (գաստրոպարեզ), լուծ/փորկապություն
• Էրեկտիլ դիսֆունկցիա
Ինչպե՞ս է իրականացվում նեյրոպաթիայի ախտորոշումը
Նեյրոպաթիայի ախտորոշումն իրականացվում է փուլային, կլինիկա-գործիքային մոտեցմամբ։
1. Անամնեզ և նյարդաբանական զննում՝
• Ախտանիշների տեսակների պարզաբանում (զգացող, շարժողական, վեգետատիվ)
• Սիմետրիկություն, տարածվածություն, տևողություն
2. Էլեկտրոֆիզիոլոգիական հետազոտություն՝
• Էլեկտրոնեյրոպաթիա/Էլեկտրոմիոգրաֆիա (ԷՆՄԳ/ԷՄԳ) — «ոսկե ստանդարտ»
• Նույնացնում է ախտահարման տեսակ (ակսոնալ կամ դեմիելինիզացնող), տարածվածություն, աստիճան
3. Լաբորատոր թեստեր (ըստ ցուցումների)`
• Արյան գլյուկոզ և HbA1c
• Վիտամիններ B1, B6, B12
• Երիկամային և լյարդային գործառույթի թեստեր
• Իմունոլոգիական և ուռուցքային մարկերներ
• ՄԻԱՎ, հեպատիտների թեստեր
• Հերպես վիրուսների ՊՇՌ
• ՑԵՌ ողնուղեղային հեղուկի (ՑՍՀ) հետազոտություն՝ բորբոքային ձևերի կասկածի դեպքում
4. Լրացուցիչ մեթոդներ՝
• Նեյրոբիոպսիա (հազվադեպ՝ վասկուլիտի կասկածի դեպքում)
• ՄՌՏ՝ նյարդերի և հյուսակների համար
• Գենետիկ թեստավորում՝ ժառանգական ձևերի կասկածի դեպքում
Նեյրոպաիայի բուժման ժամանակակից մոտեցումները
Նեյրոպաթիայի բուժումը կախված է պատճառից, ախտահարման աստիճանից և նեյրոպաթիայի ձևից։
- Էթիոտրոպ դեղորայքային թերապիա
- Պաթոգենետիկ և սիմպտոմատիկ բուժում
- Ֆիզիոթերապիա, բուժական ֆիզկուլտուրա (ԼՖԿ)
- Արյան շրջանառության բարելավում, կոնտրակտուրաների և մկանային թուլության կանխարգելում
- Հոգեբանական աջակցություն՝ քրոնիկ ցավի և հաշմանդամության դեպքում
Ե՞րբ դիմել բժշկի
• Եթե վերջույթներում (ոտքեր, ձեռքեր) հայտնվում են թմրածություն, այրոց, ծակծկոց
• Եթե առկա է մկանային թուլություն, հատկապես՝ միակողմանի
• Եթե խանգարված են զգացողությունն ու կոորդինացիան
• Եթե առկա են վեգետատիվ խանգարումներ՝ գլխապտույտ կանգնելիս, քրտնարտադրություն, միզարձակման կամ աղիքային ֆունկցիայի խանգարումներ
• Եթե ախտանիշները արագ սրվում են — անհապաղ՝ Գիյենի–Բարեի համախտանիշի կասկածի դեպքում
Նեյրոպաթիան բարդ և հաճախ թերագնահատվող վիճակ է, որը պահանջում է անհատականացված և բազմամասնագիտական մոտեցում։ Ժամանակակից նյարդաբուժությունը տրամադրում է արդյունավետ մեթոդներ՝ ինչպես ցավի և ախտանիշների մեղմացման, այնպես էլ պատճառի վերացման և հիվանդության զարգացումը դանդաղեցնելու նպատակով։